زنجیره تأمین چیست؟ از تأمین مواد اولیه تا رسیدن محصول به مشتری
زنجیره تأمین مجموعه‌ای از شرکت‌ها، افراد، فرایندها و منابعی است که از تهیه مواد اولیه تا تولید، انبارش، حملونقل و تحویل محصول به مشتری را به هم متصل می‌کند. هر اختلال در یکی از این حلقه‌ها میتواند روی قیمت، موجودی و زمان تحویل محصول نهایی اثر بگذارد.
زنجیره تأمین چیست؟
زنجیره تأمین یا Supply Chain شبکه‌ای از فعالیت‌ها و کسب‌وکارهایی است که برای رساندن یک محصول یا خدمت از منبع اولیه به مصرف‌کننده با یکدیگر در ارتباط هستند.
این زنجیره ممکن است شامل مسیر کامل از تأمینکننده تا تولیدکننده، شرکت حملونقل، انبار، عمده‌فروش، توزیع‌کننده، فروشگاه و مشتری نهایی باشد.
برای مثال، وقتی یک بطری نوشیدنی را از فروشگاه می‌خرید، محصول قبل از رسیدن به دست شما مسیر مشخصی را طی کرده است:
تأمین مواد اولیه ← تولید بطری و محصول ← کارخانه ← انبار ← توزیع‌کننده ← فروشگاه ← مشتری
بنابراین زنجیره تأمین فقط مربوط به حمل کالا نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از ارتباطات و تصمیم‌هاست که باعث میشود محصول در زمان مناسب، با مقدار مناسب و هزینه مناسب به دست مشتری برسد.
هدف زنجیره تأمین چیست؟
هدف اصلی آن این است که محصول یا خدمت با کمترین اتلاف و هزینه، در زمان مناسب و با کیفیت مورد انتظار به مشتری برسد.
مهمترین اهداف آن عبارت‌اند از:
- کاهش هزینه‌های خرید، تولید، انبار و حملونقل
- جلوگیری از کمبود یا انباشت بیش از حد کالا
- افزایش سرعت تحویل محصول
- بهبود کیفیت و رضایت مشتری
- هماهنگ‌کردن تأمینکنندگان، تولیدکنندگان و توزیع‌کنندگان
- کاهش ریسک ناشی از اختلال در تأمین
مثال‌هایی از زنجیره تأمین
زنجیره تأمین در صنایع مختلف شکل متفاوتی دارد، اما منطق آن تقریباً یکسان است.
زنجیره تأمین یک کارخانه مواد غذایی
فرض کنید یک شرکت تولیدکننده بیسکویت فعالیت می‌کند. زنجیره تأمین آن میتواند شامل این بخش‌ها باشد:
تأمینکننده آرد و شکر ← کارخانه ← بستهبندی ← انبار ← شرکت پخش ← فروشگاه ← مصرف‌کننده
اگر قیمت مواد اولیه افزایش پیدا کند، تأمین مواد اولیه با مشکل مواجه شود یا حملونقل دچار تأخیر شود، این تغییرات میتواند روی قیمت و موجودی محصول نهایی اثر بگذارد.
زنجیره تأمین یک فروشگاه اینترنتی
در یک فروشگاه اینترنتی، مسیر میتواند به شکل زیر باشد:
تولیدکننده ← تأمینکننده یا عمده‌فروش ← انبار فروشگاه ← شرکت حملونقل ← مشتری
در این مدل، موجودی انبار و سرعت ارسال اهمیت زیادی دارد. اگر اطلاعات موجودی به‌روز نباشد، ممکن است مشتری محصولی را سفارش دهد که در واقع موجود نیست.
زنجیره تأمین صنعت خودرو
در صنعت خودرو، زنجیره تأمین پیچیده‌تر است و تعداد زیادی شرکت در آن نقش دارند:
تأمینکنندگان مواد و قطعات ← قطعه‌سازان ← خودروساز ← شبکه توزیع ← نمایندگی ← مشتری
در چنین زنجیره‌ای، اختلال در تأمین یک قطعه مهم میتواند روی تولید تعداد زیادی خودرو تأثیر بگذارد.
فرایندهای اصلی مدیریت زنجیره تأمین
مدیریت زنجیره تأمین مجموعه‌ای از فعالیتهای به‌هم‌پیوسته است که برای کنترل جریان کالا، اطلاعات و منابع انجام میشود.
برنامهریزی
در این مرحله، شرکت میزان تقاضای احتمالی، ظرفیت تولید، موجودی و نیاز به مواد اولیه را پیش‌بینی می‌کند.
مثلاً اگر یک فروشگاه بداند در ماه پایانی سال فروش یک محصول افزایش پیدا می‌کند، باید قبل از شروع تقاضای بالا موجودی موردنیاز را تأمین کند.
تأمین و خرید
در این بخش تأمینکنندگان مناسب شناسایی و درباره قیمت، کیفیت، مقدار و زمان تحویل مذاکره میشود. در برخی صنایع، این انتخاب به مدل همکاری هم بستگی دارد؛ مثلاً اینکه بر اساس OEM و ODM تولید سفارشی انجام شود یا از محصولات آماده کارخانه استفاده شود.
انتخاب تأمینکننده فقط بر اساس پایین‌ترین قیمت انجام نمی‌شود؛ کیفیت، سابقه، ظرفیت تولید و قابل‌اعتماد بودن تأمینکننده نیز اهمیت دارد و یک ارزیابی موشکافانه پیش از انتخاب، ریسک اختلال در زنجیره را کاهش می‌دهد.
تولید
مواد اولیه و قطعات در این مرحله به محصول نهایی تبدیل می‌شوند. برنامهریزی تولید باید با میزان تقاضا و موجودی مواد اولیه هماهنگ باشد.
انبارداری
محصولات و مواد اولیه باید در زمان مناسب و به مقدار کافی در انبار موجود باشند.
موجودی بیش از حد، سرمایه شرکت را درگیر می‌کند و موجودی کمتر از نیاز نیز میتواند باعث از دست رفتن فروش شود.
توزیع و حملونقل
پس از تولید، کالا باید از کارخانه یا انبار به نقطه فروش یا مشتری برسد. انتخاب مسیر، روش حمل، زمان‌بندی و هزینه ارسال در این مرحله اهمیت دارد.
مدیریت بازگشت کالا
گاهی کالا به دلیل خرابی، اشتباه در ارسال یا نارضایتی مشتری بازگردانده میشود. مدیریت این جریان نیز بخشی از زنجیره تأمین است و به آن لجستیک معکوس گفته میشود.
مدیریت زنجیره تأمین چیست؟
مدیریت زنجیره تأمین (SCM) به برنامهریزی، هماهنگی و کنترل فعالیتهای مرتبط با تأمین مواد اولیه، تولید، موجودی، حملونقل و تحویل محصول گفته میشود.
اصطلاحات مهم زنجیره تأمین
شناخت چند اصطلاح پرکاربرد، درک ساختار زنجیره تأمین را ساده‌تر می‌کند:
| اصطلاح | معنی ساده |
|---|---|
| Supplier | تأمینکننده مواد اولیه، قطعات یا خدمات |
| Manufacturer | تولیدکننده محصول |
| Distributor | توزیع‌کننده کالا |
| Retailer | خرده‌فروش یا فروشنده نهایی |
| Inventory | موجودی کالا و مواد |
| Logistics | مدیریت جابهجایی و نگهداری کالا |
| Lead Time | مدت زمان بین ثبت سفارش تا دریافت آن |
| Demand Forecasting | پیش‌بینی میزان تقاضای آینده |
| Procurement | فرایند تأمین و خرید |
| Reverse Logistics | مدیریت جریان برگشت کالا |
انواع زنجیره تأمین
زنجیره‌های تأمین را میتوان بر اساس نوع فعالیت و نحوه جریان کالا و اطلاعات دسته‌بندی کرد.
زنجیره تأمین سنتی
در این مدل، جریان کالا معمولاً از تأمینکننده به تولیدکننده و سپس توزیع‌کننده و مشتری حرکت می‌کند و تعامل میان اعضا نسبتاً خطی است.
زنجیره تأمین چابک
در زنجیره تأمین چابک، کسبوکار تلاش می‌کند سریع‌تر خود را با تغییر تقاضا، شرایط بازار و نیاز مشتری هماهنگ کند. این مدل برای بازارهایی که تغییرات آن‌ها سریع است، اهمیت بیشتری دارد.
زنجیره تأمین ناب
هدف زنجیره تأمین ناب، کاهش فعالیت‌ها و هزینه‌های بدون ارزش است. کاهش موجودی اضافی، جلوگیری از اتلاف و بهینه‌سازی فرایندها از ویژگی‌های این رویکرد هستند.
زنجیره تأمین سبز
در این مدل، اثرات زیست‌محیطی زنجیره تأمین نیز مورد توجه قرار می‌گیرد؛ برای مثال استفاده کمتر از بستهبندی، کاهش مصرف سوخت یا انتخاب روش‌های حملونقل کم‌مصرف‌تر.
چطور تأمینکنندگان و ارتباطات یک شرکت را بررسی کنیم؟
شناخت زنجیره تأمین فقط به پیدا کردن نام تأمینکننده محدود نمی‌شود؛ گاهی لازم است بدانید این شرکت با چه کسب‌وکارها و مجموعه‌هایی ارتباط دارد، چه شرکت‌هایی در ساختار آن قرار گرفته‌اند و چه ارتباطات تجاری یا مالکیتی میان آن‌ها وجود دارد.
برای این بررسی می‌توانید نام شرکت موردنظر را در رسمیو جست‌وجو کنید و اطلاعات ثبت‌شده درباره آن را ببینید. این اطلاعات میتواند به شما کمک کند شرکت‌ها و ارتباطات مرتبط با یک کسبوکار را بهتر بشناسید و هنگام بررسی تأمینکننده، مشتری یا شریک تجاری، فقط به اطلاعات خود شرکت اکتفا نکنید.
مثلاً اگر قصد همکاری با یک تأمینکننده را دارید، می‌توانید ابتدا شرکت را در رسمیو بررسی کنید و با شناخت ساختار و ارتباطات آن، تصویر کامل‌تری از مجموعه‌ای که قرار است با آن همکاری کنید به دست آورید.
این نوع بررسی به‌خصوص زمانی ارزشمند است که بخواهید ریسک وابستگی به یک تأمینکننده را ارزیابی کنید یا ارتباطات یک مجموعه را پیش از شروع همکاری بشناسید.
چرا شناخت زنجیره تأمین برای کسب‌وکارها مهم است؟
یک کسبوکار ممکن است فروش خوبی داشته باشد، اما اگر نتواند مواد اولیه را به‌موقع تأمین کند یا محصولات را درست توزیع کند، در نهایت با مشکل مواجه میشود.
شناخت زنجیره تأمین کمک می‌کند شرکت بتواند:
- وابستگی خود به تأمینکنندگان را بهتر بشناسد.
- تصمیم‌گیرندگان واقعی در هر حلقه از زنجیره را بشناسد و نقاط حساس و پرریسک آن را پیدا کند.
- هزینه‌های خرید و توزیع را کاهش دهد.
- موجودی را بهتر کنترل کند.
- تأمینکنندگان جایگزین برای بخش‌های حساس داشته باشد.
- تأخیر در تولید یا تحویل را کاهش دهد.
ارزش زنجیره تأمین زمانی مشخص میشود که یکی از حلقه‌های آن دچار مشکل شود؛ آن‌وقت مشخص میشود هر شرکت واقعاً به چه تأمینکنندگان و شرکایی وابسته است.
سوالات متداول
از تأمین مواد اولیه و تولید تا انبارداری، حملونقل، توزیع و تحویل محصول به مشتری را شامل میشود.
لجستیک بیشتر بر جابهجایی و نگهداری کالا تمرکز دارد، اما زنجیره تأمین گستردهتر است و تأمین، تولید، موجودی، توزیع و جریان اطلاعات را هم دربرمیگیرد.
یعنی برنامهریزی و هماهنگی فعالیتهای زنجیره برای اینکه کالا یا خدمت با هزینه مناسب، در زمان و مکان مناسب به مشتری برسد.
چون وابستگی زیاد به یک تأمینکننده میتواند کسبوکار را در برابر تأخیر، کمبود یا افزایش هزینه آسیبپذیر کند.
در تولید بیسکویت، زنجیره میتواند از تأمین آرد و شکر شروع شود، به کارخانه و بستهبندی برسد و سپس از طریق انبار و شرکت پخش به فروشگاه و مشتری نهایی برسد.
برنامهریزی، تأمین، تولید، مدیریت موجودی، انبارداری، توزیع و مدیریت بازگشت کالا از مراحل اصلی آن هستند.
با شناسایی نقاط حساس، داشتن تأمینکنندگان جایگزین، کنترل موجودی و بررسی منظم عملکرد شرکای زنجیره.