شرکتهای زیرمجموعه تامین اجتماعی؛ از صندوق راهآهن تا ذوبآهن و شستا

صبح یک روز کاری در ذوبآهن اصفهان است. کارگری که بیست سال کنار کوره کار کرده، فیش حقوقیاش را باز میکند و مثل هر ماه چشمش به همان خط آشنا میافتد: کسر حق بیمه. فکر میکند این پول جایی در یک حساب بانکی میماند تا روزی مستمری بازنشستگیاش شود.
چیزی که احتمالا نمیداند این است: بخشی از همین پول، از سالها قبل، خود این کارخانه را خریده است. تامین اجتماعی بیش از نیمی از سهام ذوبآهن اصفهان را دارد. یعنی کارگری که فولاد میسازد، بهواسطهی بیمهاش، در مالکیت همان کورهای که کنارش ایستاده سهیم است.
این قصه فقط برای ذوبآهن نیست. پشت نام تامین اجتماعی، پالایشگاه، داروسازی، کارخانهی سیمان، کشتیرانی، بیمارستان و دهها شرکت دیگر ایستادهاند. این مقاله ماجرای شکلگیری شرکتهای زیرمجموعه تامین اجتماعی را با دادههای ثبتی رسمیو روایت میکند.
آدرس
تهران تهران
مدیرعامل
ثبت نشده
شرکتهای مادر
ثبت نشده
زیرمجموعهها
سلامت الکترونیکی تامین و ۱۰ شرکت زیرمجموعه دیگر...
۰ کارخانه
۰ دسته کالا
۶ قرارداد دولتی
۰ آگهی رسمی ثبت شده
برند و مالکیت فکری ثبت نشده
خوشهٔ صنعتی ثبت نشده
صندوقی که از کنار ریل راهآهن شروع شد
قصه خیلی پیشتر از امروز شروع میشود. سال ۱۳۰۹، وقتی کارگران مشغول ساختن راهآهن سراسری بودند، دولت «صندوق احتیاط کارگران راهآهن» را راه انداخت تا اگر کسی سر کار آسیب دید یا جانش را از دست داد، خانوادهاش بیپناه نماند. این یکی از اولین قدمهای ایران به سمت بیمهی کارگران بود.
دو دهه بعد، اواخر سال ۱۳۳۱، «سازمان بیمههای اجتماعی کارگران» تشکیل شد؛ اولین سازمان مستقلی که کارش بیمه کردن کارگران بود. فروردین ۱۳۴۲ اسمش به «سازمان بیمههای اجتماعی» تغییر کرد و دامنهی کارش بزرگتر شد.

تیر ۱۳۵۴؛ روزی که بیمهگر، سرمایهگذار هم شد
نقطهی عطف اصلی، تیر ۱۳۵۴ بود. قانون تامین اجتماعی سازمانی ساخت که دو کار همزمان داشت: بیمه کردن مردم و نگهداری از پولی که برای آیندهی آنها کنار گذاشته میشد. مادهی یک همین قانون «سرمایهگذاری و بهرهبرداری از محل وجوه و ذخایر» را صریحا جزو وظایف سازمان آورده است.
رسمیو هم تاریخ تاسیس سازمان را ۲۵ تیر ۱۳۵۴ ثبت کرده است، با شناسهی ملی ۱۴۰۰۰۲۶۱۶۶۵ و شمارهی ثبت ۹۴۳۲. سازمان سال ۱۳۵۵ برای مدت کوتاهی به «صندوق تامین اجتماعی» تبدیل شد و ۱۳۵۸ با مصوبهی شورای انقلاب دوباره به شکل امروزی برگشت.
در دیتای رسمیو یک نکتهی جالب هم هست: سرمایهی ثبتی سازمان صفر نوشته شده. دلیلش این است که تامین اجتماعی یک «نهاد عمومی غیردولتی» است و مثل شرکتهای سهامی، سرمایهای در اساسنامه ثبت نمیکند. ثروت این نهاد جای دیگری است: در سهام شرکتها.
چرا یک بیمهگر کارخانه خرید
منطق این کار ساده است. هر ماه ۳۰ درصد مزد هر بیمهشده به تامین اجتماعی میرسد: ۷ درصد سهم خود کارگر، ۲۰ درصد سهم کارفرما و ۳ درصد سهم دولت. اما این پول قرار است دهها سال بعد، وقتی همان کارگر بازنشسته شد، به شکل مستمری برگردد.
اگر این پول در این سالها فقط در حساب بماند، تورم آرامآرام ارزشش را کم میکند. برای همین تامین اجتماعی از همان دهههای اول سراغ ساختن کسبوکار رفت. بانک رفاه کارگران با سرمایهی ۴۰۰ میلیون ریال از منابع سازمان ساخته شد و سال ۱۳۴۰ کارش را شروع کرد. سال ۱۳۴۷ هم شرکت سرمایهگذاری خانهسازی ایران با ۱۰۰ میلیون ریال تاسیس شد تا پول بیمهشدگان به خانه و ساختمان تبدیل شود.
این ذخایر امروز متعلق به جمعیت بزرگی است. تا پایان سال ۱۴۰۱، بیش از ۴۶ میلیون نفر زیر چتر تامین اجتماعی بودند: ۳۸٫۶ میلیون بیمهشده و ۷٫۸ میلیون مستمریبگیر. یعنی بیش از نیمی از جمعیت ایران.
۱۳۶۵؛ تولد شستا
با بزرگ شدن ذخایر، سازمان به بازویی تخصصی برای سرمایهگذاری نیاز داشت. ۶ فروردین ۱۳۶۵ این بازو متولد شد: «شرکت سرمایهگذاری تامین اجتماعی» که همه آن را با نام کوتاهش، شستا، میشناسند.
اطلاعات شستا در رسمیو رشد این شرکت را پلهبهپله نشان میدهد. سرمایهی ثبتیاش سال ۱۳۸۲ به ۴ هزار میلیارد ریال رسید و سال ۱۳۹۸ به ۸۰ هزار میلیارد ریال. آخرین افزایش سرمایه بهمن ۱۴۰۰ ثبت شد و سرمایهی ثبتی را به حدود ۱٫۶ میلیون میلیارد ریال، یعنی نزدیک ۱۶۴ همت، رساند. شستا امروز یک شرکت سهامی عام است و به گفتهی مدیرعامل آن در آبان ۱۴۰۵، ۱۷۶ شرکت را زیر چتر خود دارد.
در ترکیب سهامداران شستا دو نام آشنا دیده میشود. تامین اجتماعی ۷۳٫۴ درصد سهام را دارد، به ارزش نزدیک ۴۱۹ همت. ۱۵٫۱ درصد دیگر هم مال بانک رفاه کارگران است؛ همان بانکی که سالها پیش از منابع خود سازمان ساخته شد.
فروردین ۱۳۹۹ روز مهمی برای شستا بود. ۱۰ درصد سهامش، یعنی ۸ میلیارد سهم، در بورس تهران عرضه شد. این عرضه با جذب حدود ۷ هزار میلیارد تومان، بزرگترین عرضهی اولیهی تاریخ بازار سرمایهی ایران لقب گرفت. از آن روز، ثروتی که از حق بیمهی کارگران ساخته شده بود، با نماد «شستا» در دسترس همهی سرمایهگذاران قرار گرفت.
آدرس
تهران تهران
مدیرعامل
ابراهیم بازیان
شرکتهای مادر
حسابرسی تامین اجتماعی و ۶ شرکت مادر دیگر ...
زیرمجموعهها
مجتمع صنعتی لاستیک ارگ کرمان و ۱۵ شرکت زیرمجموعه دیگر...
۰ کارخانه
۰ دسته کالا
۰ قرارداد دولتی
۶۸ آگهی رسمی ثبت شده
برند و مالکیت فکری ثبت نشده
مجوزی ثبت نشده
خوشهٔ صنعتی ثبت نشده
یک روز معمولی، با شرکتهای تامین اجتماعی
برای اینکه وسعت این مجموعه را حس کنید، کافی است یک روز معمولی را دنبال کنید. ظهر از داروخانه دارو میخرید؛ شاید از خط تولید یکی از شرکتهای هلدینگ دارویی تامین(تیپیکو)، آمده باشد. عصر از کنار ساختمانی رد میشوید که سیمانش شاید از یکی از ۳۰ شرکت سیمانی شستا آمده باشد. شب بستهای پلاستیکی را باز میکنید که مادهی اولیهاش ممکن است در یکی از پتروشیمیهای هلدینگ نفت، گاز و پتروشیمی تامین(تاپیکو)، ساخته شده باشد.
تاپیکو بهتنهایی حدود نیمی از سرمایهگذاری شستا را در خود دارد. کنار آن، هلدینگهایی مثل صدر تامین (تاصیکو) و صبا تامین هم هستند. محصولات این مجموعه از دارو و سیمان تا فرآوردههای نفتی و پتروشیمی، جایی در زنجیرهی زندگی روزمرهی مردم حضور دارند.
سهمهایی که مستقیم در دست سازمان مانده
همهی دارایی تامین اجتماعی از مسیر شستا نمیگذرد. سازمان سهم بزرگی از چند شرکت مهم کشور را مستقیما در دست دارد. بخش «پرتفوی بورسی» رسمیو این تصویر را نشان میدهد:
| شرکت | سهم تامین اجتماعی | ارزش سهام (همت، تقریبی) |
|---|---|---|
| سرمایهگذاری تامین اجتماعی (شستا) | ۷۳٫۴٪ | ۴۰۹٫۶ |
| ذوبآهن اصفهان | ۵۵٫۷٪ | ۲۱٫۷ |
| پالایش نفت لاوان | ۵۰٫۰٪ | ۱۹٫۵ |
| صنایع پتروشیمی خلیج فارس | ۱٪ | ۱۸٫۶ |
| کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران | ۱۴٫۲٪ | ۱۷٫۰ |
| توسعه نیشکر و صنایع جانبی | ۱۹٪ | ۱۳٫۷ |
| آلومینای ایران | ۱۷٫۰٪ | ۹٫۸ |
| ایران ترانسفو | ۱۵٫۰٪ | ۵٫۸ |
| تولید تجهیزات سنگین هپکو | ۵۲٫۲٪ | ۲٫۹ |
| پارس فولاد سبزوار | ۷٪ | ۲٫۹ |
| ملی کشت و صنعت و دامپروری پارس | ۳۶٫۲٪ | ۲٫۱ |
ارزش این سهمها روی هم بیش از ۵۲۰ همت است و حدود ۷۸ درصد آن فقط سهم شستاست. دو نام دیگر این فهرست هم قصهی خودشان را دارند.
اولی همان ذوبآهن اصفهان است که در شروع مقاله به ان اشاره شد; تولیدکنندهی فولاد ساختمانی و ریل. ریلهایی که امروز قطارها روی آنها حرکت میکنند، از کارخانهای میآیند، که بیمهی کارگران سهامدار اصلیاش است. این را کنار صندوق کارگران راهآهن ۱۳۰۹ بگذارید تا دایرهی قصه کامل شود.
دومی پالایش نفت لاوان است، در جزیرهای در خلیج فارس. حدود ۳ درصد نفت خام و میعانات گازی کشور در این پالایشگاه پالایش میشود و نیمی از آن متعلق به تامین اجتماعی است.
شرکتهایی که برای مردم ساخته شدند
بخشی از خانوادهی تامین اجتماعی کارش سود ساختن نیست. این شرکتها برای خدمت مستقیم به بیمهشدگان ساخته شدهاند.
بیمارستان هزارتختخوابی میلاد در تهران شاید معروفترینشان باشد. تامین اجتماعی بیمارستانهایش را زیر یک چتر جمع کرد: شرکت میلاد سلامت تامین اجتماعی، معروف به «هلدینگ درمان». خدمات مراکز این گروه برای بیمهشدگان تامین اجتماعی رایگان است.
پشت صحنه هم شرکتهایی کار میکنند که کمتر دیده میشوند. «مشاور مدیریت و خدمات ماشینی تامین» سال ۱۳۷۰ ساخته شد تا کارهای سازمان را از کاغذ به رایانه ببرد. «کار و تامین» برای ادارات و بیمارستانهای سازمان نیرو تامین میکند. تازهترین عضو خانواده هم «سلامت الکترونیکی تامین» است که از مرداد ۱۴۰۵ در رسمیو بهعنوان زیرمجموعه ثبت شده است.

خانوادهای که هنوز بزرگ میشود
بخش «شرکتهای مادر و زیرمجموعه» رسمیو نشان میدهد تامین اجتماعی امروز در هیئتمدیرهی کدام شرکتها نماینده دارد. تاریخها نشان میدهد این خانواده هنوز در حال تغییر و گسترش است:
- سلامت الکترونیکی تامین (از مرداد ۱۴۰۵)
- آلومینای ایران (از تیر ۱۴۰۵)
- میلاد سلامت تامین اجتماعی (از اردیبهشت ۱۴۰۵)
- بازرگانی بینالمللی تامین اجتماعی (از اسفند ۱۴۰۴)
- پالایش نفت لاوان (از بهمن ۱۴۰۴)
- کار و تامین (از بهمن ۱۴۰۴)
- مشاور مدیریت و خدمات ماشینی تامین (از خرداد ۱۴۰۳)
- تامین اندیش رفاه پردیس (از فروردین ۱۴۰۳)
- پتروشیمی تبریز (از مهر ۱۴۰۲)
هر آگهی تازهی روزنامهی رسمی میتواند این فهرست را تغییر دهد: عضوی تازه اضافه شود یا نمایندهای جابهجا شود.
برگردیم به همان فیش حقوقی
حالا دوباره به همان کارگر ذوبآهن فکر کنید که فیش حقوقیاش را نگاه میکرد. آن خط کوچک «کسر حق بیمه» در نزدیک به یک قرن، از صندوق کارگران راهآهن تا امروز، به یکی از بزرگترین مجموعههای اقتصادی ایران تبدیل شده است.
شستا بهتنهایی ۱۷۶ شرکت، ۱۰ هلدینگ و حدود ۶۰ هزار نیروی کار دارد. ارزش پرتفوی بورسی مستقیم سازمان هم طبق دادههای رسمیو در آبان ۱۴۰۵ از ۵۳۰ همت بیشتر است. سازمان در مراکز درمانی خودش هم بیمهشدگان را رایگان درمان میکند. پشت همهی این شرکتها همان هدفی است که از روز اول بود: پولی که امروز کنار گذاشته میشود، فردا که کارگر بازنشسته شد، کمارزش نشده باشد.
